Przewodnik po obligacjach skarbowych i zasadach ich działania

Co otrzymuje inwestor w zamian za udostępnienie kapitału?

Odsetki to wynagrodzenie za udostępnienie kapitału. W przypadku kredytu kredytobiorca spłaca kapitał wraz z odsetkami; w przypadku obligacji mechanizm działa analogicznie.

Obligacja skarbowa wypłaca odsetki według z góry określonej stopy w ustalonych terminach. Taka płatność to kupon. Wiele obligacji ma kupon stały, ale występują również kupony zmienne (powiązane ze stopą referencyjną) oraz kupony indeksowane inflacją.

Każda obligacja ma określony termin zapadalności. Podobnie jak w kredycie terminowym, obowiązuje termin wykupu — w dniu wykupu inwestor otrzymuje z powrotem wartość nominalną (kapitał). Do tego czasu wypłacane są regularne płatności kuponowe, a na koniec zobowiązanie zostaje w pełni spłacone.

Czym jest obligacja skarbowa?

Podsumowując: obligacja skarbowa to instrument dłużny, w ramach którego inwestor udostępnia kapitał państwu w zamian za z góry określone odsetki (często według stałej stopy). W Wielkiej Brytanii takie papiery nazywa się giltami, a w USA — Treasuries.

Jak działają obligacje skarbowe?

Obligacje skarbowe mają ściśle określone warunki emisji, ustalane przez emitenta (rządu) w momencie emisji. Poniżej przedstawiono najważniejsze pojęcia, które warto znać, rozważając inwestowanie w obligacje skarbowe i handel nimi:

Termin wykupu (maturity):

Data, w której obligacja zapada, a emitent zwraca kapitał. Obligacje skarbowe mogą mieć różne terminy zapadalności, np. 10 lub 30 lat.

Wartość nominalna (kapitał; face value):

Kwota, którą obligacja wypłaci posiadaczowi w dniu wykupu.

Cena obligacji (bond price):

To kwota płacona za obligację. W emisji pierwotnej cena emisyjna może być równa, wyższa lub niższa od wartości nominalnej — zależnie od warunków emisji i bieżących rentowności rynkowych — i odpowiada kwocie faktycznie udostępnionego kapitału. Na rynku wtórnym obligacje są przedmiotem obrotu, a ich ceny często odbiegają od wartości nominalnej.

Daty płatności kuponu (coupon dates):

Terminy, w których emitent wypłaca kupon. Harmonogram płatności jest określony w warunkach emisji (w obligacjach skarbowych najczęściej roczny lub półroczny).

Oprocentowanie kuponowe (coupon rate):

W jaki sposób emitowane są obligacje skarbowe?

Obligacje skarbowe najczęściej są emitowane na aukcjach. Rząd decyduje o pozyskaniu określonej kwoty na sfinansowanie projektów lub spłatę części zadłużenia, po czym ustala warunki emisji (m.in. termin wykupu, wartość nominalną, kupon, harmonogram płatności kuponowych). Takie obligacje są następnie oferowane na aukcjach i najczęściej nabywane przez banki oraz inne instytucje finansowe.

W praktyce często oznacza to, że inwestorzy indywidualni kupują obligacje na rynku wtórnym. Jeśli papiery trafiły w emisji pierwotnej do instytucji finansowych, inwestor detaliczny może je nabyć bezpośrednio lub za pośrednictwem domu maklerskiego. Zakup na rynku wtórnym może wiązać się z zapłatą premii w stosunku do wartości nominalnej, jeżeli popyt na dane obligacje jest duży.

Na rynku wtórnym ceny kształtują się w zależności od podaży i popytu. Obligacja może być notowana poniżej (z dyskontem) lub powyżej (z premią) wartości nominalnej. Przed zakupem warto więc ocenić cenę i oczekiwaną rentowność. Jeśli inwestor posiada obligację, może wystawić ją na sprzedaż na rynku wtórnym — składa zlecenie z określoną ceną i wolumenem, a transakcja zostaje zawarta, jeżeli znajdzie się druga strona (kontrahent).

Sprzedaż obligacji na rynku wtórnym

Kupno obligacji skarbowych daje prawo do otrzymywania z góry określonych płatności kuponowych (odsetek), zgodnie z warunkami emisji. Część inwestorów trzyma obligacje do terminu wykupu i inkasuje kupony, traktując je jako źródło przewidywalnego dochodu.

Ponieważ obligacje są instrumentami finansowymi, podobnie jak akcje, można je również sprzedawać. Mechanizm jest zbliżony do obrotu akcjami: inwestor kupuje papier, a następnie — jeśli chce — sprzedaje go po cenie rynkowej. Jeżeli cena sprzedaży jest wyższa niż cena zakupu, powstaje zysk kapitałowy.

Jak w przypadku każdego instrumentu finansowego, nie ma gwarancji zysku ze sprzedaży na rynku wtórnym. Dlatego inwestorzy aktywnie handlujący obligacjami skarbowymi powinni rozumieć mechanizmy rynku i korzystać z narzędzi analitycznych. Kluczowe jest to, że na rynku wtórnym można zarówno kupować, jak i sprzedawać obligacje.

Przykład sprzedaży obligacji na rynku wtórnym

Załóżmy, że inwestor posiada obligację o wartości nominalnej 1 000 USD z rocznym kuponem 5%. Otrzymuje więc 50 USD rocznie. Plan zakładał trzymanie papieru przez 10 lat, ale po pięciu latach pojawia się atrakcyjniejsza okazja. Aby uwolnić kapitał, inwestor decyduje się sprzedać obligację.

Warunki rynkowe się zmieniły, więc inwestor jest gotów sprzedać ją z dyskontem — np. za 950 USD. Warunki emisji tej obligacji pozostają bez zmian: nowy nabywca nadal będzie otrzymywał 50 USD rocznie. Kluczowa różnica polega na tym, że jego rentowność bieżąca nie będzie wynosić 5%. Liczymy ją jako kupon podzielony przez cenę zakupu: 50/950 ≈ 5,26%. To więcej niż pierwotna stopa 5%. Uwaga: rentowność do wykupu będzie inna, ponieważ uwzględnia także zysk z wykupu po wartości nominalnej 1 000 USD, wyższej od ceny zakupu 950 USD.

Dlaczego inwestorzy handlują obligacjami?

To jeden z powodów, dla których inwestorzy aktywnie handlują obligacjami skarbowymi na rynku wtórnym. Odpowiednio wyceniony papier może oferować wyższą rentowność bieżącą niż nominalna stopa kuponowa. W naszym przykładzie ktoś sprzedaje obligację o wartości nominalnej 1 000 USD i kuponie 5% za 950 USD. Nabywca płaci 950 USD za papier, który w dniu wykupu zwróci 1 000 USD i co roku będzie wypłacał 50 USD — zyskuje więc dyskonto 50 USD względem wartości nominalnej oraz wyższą rentowność bieżącą niż pierwotny właściciel.

Czynniki wpływające na cenę obligacji

Ceny obligacji skarbowych mogą rosnąć lub spadać. Nie oznacza to zmiany ich wartości nominalnej (principal, face value) — ta pozostaje stała. Zmienia się natomiast cena rynkowa, czyli cena, po której można kupić lub sprzedać obligację. Przykład: jeśli inwestor posiada obligację o wartości nominalnej 1 000 USD i rynek uzna ją za atrakcyjną, może ją sprzedać powyżej wartości nominalnej (z premią). Gdy warunki rynkowe są mniej sprzyjające, cena może spaść poniżej wartości nominalnej (1 000 USD) (z dyskontem).

Oto najważniejsze czynniki wpływające na wycenę obligacji skarbowych:

Zapotrzebowanie:

Rząd decyduje o wielkości podaży, ale popyt zmienia się w czasie, m.in. pod wpływem otoczenia inflacyjnego i poziomu stóp procentowych. Wyższy popyt zwykle podnosi ceny (i obniża rentowności), niższy — je obniża (i podnosi rentowności).

Inflacja:

Rosnąca inflacja jest niekorzystna dla posiadaczy obligacji o stałym kuponie, ponieważ realna siła nabywcza odsetek maleje. Dodatkowo gdy inflacja rośnie, banki centralne często podnoszą stopy procentowe. Jeżeli rynkowe stopy procentowe przewyższają rentowność do wykupu istniejących obligacji, część inwestorów może przenieść kapitał do instrumentów o wyższej stopie zwrotu, choć inni nadal je trzymają ze względu na dywersyfikację, durację lub inne cele portfelowe. Gdy inflacja jest wysoka, a rynkowe stopy procentowe przewyższają rentowność do wykupu danej obligacji (a nie jedynie jej kupon), cena tej obligacji zwykle spada.

Stopy procentowe:

Ceny obligacji poruszają się odwrotnie do rynkowych stóp procentowych: gdy stopy rosną, ceny obligacji spadają; gdy stopy spadają, ceny rosną. Przykładowo, jeśli bank oferuje 1%, a obligacja 5%, wiele osób wybierze obligację, co zwiększa jej atrakcyjność inwestycyjną. Stopy zmieniają się cyklicznie, więc zdarzają się okresy, w których obligacje oferują wyższy oczekiwany zwrot niż instrumenty gotówkowe.

Czas:

Czas do wykupu wpływa na atrakcyjność papieru. Im dłuższy termin zapadalności, tym więcej kuponów może zostać wypłaconych, ale też tym większa wrażliwość ceny na zmiany stóp procentowych (wyższa duracja, a zatem wyższe ryzyko stopy procentowej). Nowe emisje odzwierciedlają bieżący poziom stóp procentowych; jeżeli rynek oczekuje ich spadku w przyszłości, ceny istniejących obligacji z wyższym kuponem mogą rosnąć.

Ocena wiarygodności kredytowej (rating):

Obligacje skarbowe są na ogół postrzegane jako mniej ryzykowne niż wiele obligacji korporacyjnych, ponieważ wspiera je wiarygodność kredytowa państwa. Ryzyko jednak pozostaje (m.in. ryzyko stopy procentowej, ryzyko inflacyjne i ryzyko kredytowe — to ostatnie zależy od emitenta). Nie istnieją absolutne gwarancje: jeśli gospodarka danego kraju znajduje się w trudnej sytuacji lub rośnie ryzyko niewypłacalności, obsługa długu może być zagrożona. Warto więc sprawdzić ocenę wiarygodności kredytowej kraju — analogicznie jak bank bada zdolność kredytową klienta. Słabsza ocena czyni obligacje mniej atrakcyjnymi, silniejsza — bardziej. Aktualne ratingi publikują m.in. Moody’s, S&P Global Ratings i Fitch Ratings.

Na co zwracać uwagę: rodzaje obligacji skarbowych dostępnych w obrocie

Jak wspomniano wcześniej, w Wielkiej Brytanii obligacje skarbowe nazywa się giltami, a w USA — Treasuries. Obligacje mogą mieć stałą stopę kuponową (stałe odsetki) albo być indeksowane inflacją. Te drugie w Wielkiej Brytanii to index-linked gilts, a w USA — Treasury Inflation-Protected Securities (TIPS).

Brytyjskie gilty (UK gilts)

Nazwy giltów zwykle zawierają stopę kuponową i rok wykupu. Przykład: „1,5% Treasury Gilt 2047” oznacza obligację z kuponem 1,5% w skali roku i terminem wykupu w 2047 r.

Amerykańskie Treasuries (US Treasuries)

W USA obligacje skarbowe (Treasuries) dzieli się na trzy główne kategorie według terminu zapadalności:

• Treasury bills (T-bills): zapadalność do jednego roku; są sprzedawane z dyskontem, bez kuponu.
• Treasury notes (T-notes): zapadalność od 2 do 10 lat; kupon zwykle wypłacany półrocznie.
  
• Treasury bonds (T-bonds): zapadalność powyżej 10 lat (do 30 lat); kupon zwykle wypłacany półrocznie.

Przeprowadzaj własną analizę i uwzględniaj ryzyko

Planując handel obligacjami skarbowymi, warto dobrze rozumieć podstawy, analizować rynek i pamiętać, że zysk nie jest gwarantowany. Choć za obligacjami skarbowymi stoi wiarygodność kredytowa państwa — co zwiększa przewidywalność płatności kuponowych i wykupu wartości nominalnej — na rynku wtórnym nie ma gwarancji, że transakcja nastąpi po cenie zapewniającej zysk.

Na wartość obligacji wpływają czynniki polityczne i gospodarcze. Jeśli np. 30-letnia obligacja była atrakcyjna przy niskich stopach procentowych, a inflacja i stopy procentowe zaczynają rosnąć, papier może stracić na atrakcyjności. Dlatego istotna jest własna analiza. Warto korzystać z narzędzi analizy technicznej i analiz rynkowych udostępnianych przez brokerów oraz łączyć je z analizą fundamentalną, aby zdecydować, czy lepiej kupić, utrzymać czy sprzedać obligacje.