AI en ESG: risico of een kans?

Op het gebied van governance:

• Risicobeheer en compliance: AI kan wijzigingen in regelgeving beter monitoren, compliancerisico’s signaleren, menselijke fouten verminderen en de rapportage voor ESG-disclosures automatiseren
• Fraudedetectie en transparantie: AI‑modellen vinden ongewone patronen in financiële transacties en gegevens uit de toeleveringsketen. Zo komt fraude sneller aan het licht en kunnen bedrijven transparanter werken
• Datagedreven besluitvorming: AI levert voorspellende inzichten voor het bestuur van een onderneming zodat besluiten beter aansluiten op ESG-doelen

Waarom het een negatieve impact kan hebben

AI wordt vaak geprezen omdat het ESG-doelen kan versnellen, maar in de praktijk is het complexer en soms zelfs tegenstrijdig. De technologie brengt onvermijdelijke afwegingen en risico’s met zich mee die vaak worden onderschat.

Op het gebied van milieu:

• Verbruik van grondstoffen: AI vraagt veel energie en water voor dataverwerking, training van modellen en koeling in datacenters. Dat roept vragen op over duurzaamheid, want de CO₂‑voetafdruk van grootschalige AI kan fors uitvallen
• Een voorbeeld: Een vraag aan ChatGPT verbruikt naar schatting ongeveer 10 keer meer energie dan een zoekopdracht op Google. Volgens PBS kan de groei van AI‑datacenters in de VS tegen 2030 jaarlijks 24–44 miljoen ton CO₂ extra uitstoten, vergelijkbaar met 5–10 miljoen extra auto’s op de weg

Op sociaal gebied:

• Banenverlies: AI kan in meerdere sectoren banen doen verdwijnen. Omscholing gaat niet altijd even snel als de technologie, waardoor overstappen lastig kan zijn
• Cognitieve betrokkenheid: Onderzoek, onder meer van MIT, laat verschillen in hersenactiviteit zien tussen intensieve AI‑gebruikers en mensen die weinig AI gebruiken. Zware afhankelijkheid van AI kan leiden tot minder cognitieve betrokkenheid, met mogelijke gevolgen voor creativiteit, geheugen, probleemoplossing, kritisch denken en besluitvorming
• Gemeenschappelijke betrokkenheid: Sommige mensen zoeken vaker contact met 'AI‑vrienden’ dan met echte relaties. In extreme gevallen kan dat leiden tot isolatie en zelfdoding. In de VS loopt een rechtszaak waarin een Character.AI chatbot een 14‑jarige zou hebben aangemoedigd zichzelf van het leven te ontnemen
• Vooroordelen en eerlijkheid: AI kan vooroordelen versterken, privacy schaden en tot meer toezicht leiden. Dit kan gelijke behandeling en mensenrechten aantasten, bijvoorbeeld bij opdringerige gegevensverzameling
• Deepfakes en schadelijke content: AI kan overtuigende nepbeelden en nepvideo’s maken. Die kunnen mensen beledigen of zwartmaken. Daardoor worden schadelijke stereotypen versterkt, neemt discriminatie toe en kunnen reputaties en gevoelens worden beschadigd

Op het gebied van governance:

• Gebrek aan transparantie: Veel AI‑systemen zijn ‘black boxes’. De besluitvorming is niet transparant, moeilijk uit te leggen en lastig te controleren, waardoor verantwoording problematisch wordt.

Conclusie

Eén ding is zeker: AI is hier en zal voorlopig niet verdwijnen. Het kan de vooruitgang in ESG versnellen, maar gaat ook gepaard met milieukosten, sociale risico’s en tekortkomingen in governance. ESG en AI zullen naast elkaar moeten bestaan, al blijft hun combinatie tegenstrijdig. Omdat AI sectoren razendsnel verandert, moeten ESG‑kaders meegroeien, zodat die transformatie in lijn blijft met duurzaamheid, gelijkheid en verantwoording.

Hoe dit uitpakt hangt af van de koers van AI en van de keuzes van de ontwikkelaars. Daarvoor zijn energiezuinige algoritmen en infrastructuur nodig, die de CO₂‑voetafdruk kunnen verkleinen. Er moeten duidelijke ethische standaarden komen. Transparantie en strenge controles zijn cruciaal omdat ze ondoorzichtige besluitvorming toetsbaar maken en het vertrouwen in AI-toepassingen vergroten. Daarnaast zijn opleiding en omscholing noodzakelijk, zodat medewerkers goed voorbereid zijn op een door AI gedreven economie en zowel banenverlies als sociale onrust binnen de perken blijven.